Վերադառնալ Լուրերու մայր էջ
 

Սուրիահայութեան դիմագրաւած մարտահրաւէրները . Նոր զօրաշարժի հրամայականը

Ստորեւ կը ներկայացնենք Ապրիլ 13-ին Թորոնթոյի Հայ Կեդրոնին մէջ կայացած սուրիահայութեան եւ քեսապահայութեան զօրակցական հաւաքի ընթացքին օրուան գլխաւոր բանախօս Սուրիոյ Հայութեան Օժանդակութեան անատայի Համադրիչ Մարմնի ատենապետ Ժան Հալլաճեանի խօսքը:

Սուրիոյ բեմահարթակին վրայ հետզհետէ իր տեղը կ՛ամրագրէ անորոշ գալիքը, ուր ապահովական իրավիճակի թաւագլոր ընթացքը իր սեւ քօղը կը սփռէ ժողովուրդի բարոյա-հոգեբանական իրավիճակին վրայ, ուր միայն աղօտ յոյսի խարխափող ճրագ մը տեսանելի կը մնայ հորիզոնին վրայ: Իսկ մեծ բացական միջազգային փոխ հասկացողութեան դոյզն կամեցողութիւնն է՝ խաղաղութիւն հաստատելու: Այն կամեցողութիւնը, ուր տեղ մը պիտի սանձէ մեծապետական ծաւալապաշտ ախորժակներն ու սադրանքները եւ զսպէ անյագ տենչը գերուժերու, որոնք ապակայունացնելով ժողովուրդներու կեանքը, կը փորձեն տիրանալ եւ կուտակել յաւելեալ հարստութիւն ու գերակայութիւն: Օր ըստ օրէ կացութեան բարդացման պատկերները կը բազմանան. ամենալաւատեսին անգամ կը պարտադրուի պատրաստ ըլլալու ամէն հաւանական անբաղցալի զարգացումներու ու երկար ժամկէտի վրայ ահազանգային դրութեամբ համապասխան ծրագիրներ մշակելու:

Եւ ահաւասիկ, չ՛ուշանար չարաղէտ լուրը: Կասիոս Լերան հարաւային ստորոտէն հայօրէն հնչող կենարար տրոփիւնը ընդհատուեցաւ: Հայ օրրանի մը բազկերակը շիջեցաւ: Քեսապ աւանը ինկած է, Քեսապ հայաթափ եղած է: Կայծակնային արագութեամբ այս բօթը ուժգնօրէն յուզեց ողջ հայութիւնը: Ցունամիի ալիքի ուժգնութեամբ հիասթափութեամբ համակեց հայոց աշխարհը, մթագնելով անոր յիշատակարաններուն մէջ քեսապի պայծառ պատկերները:

Բայց մեզ զգաստացնող ու յոսադրող ցեղին ձայնը կու գայ յուշելու, թէ մենք ա՛յն ազգն ենք, որուն արհաւիրքները կոփած են, կռանած են մեր ապրելու կամքը եւ կերտած՝ դիմադրողի մեր պինդ նկարագիրը:

Քեսապահայութեան շինարար ու խաղաղ երթին, կը կարծուի, որ վերջակէտ դրուեցաւ:Սակայն, ի հեճուկս սադրիչներու, վկան ենք ու կը լսենք վճռակամ արտայայտութիւնները Քեսապցիներուն: Անոնք կու գան վկայակոչելու, թէ՝ անսալով նախնիներու օրինակին, ուշ կամ կանուխ, բայց անպայմա՛ն, ի գին ամէն զոհողութիւններու պիտի վերադառնան իրենց պապենական օրրանն ու վերակնգնեն պատմական գիւղը:

Քեսապի արգասիքը լոկ իր համադամ պտուղները չեն: Քեսապի մայրերու արգանդի ծնունդն են նաեւ՝ ազգային գործիչներ, հանրային մշակներ, որոնք իրենց տաղանդով ու ընծայաբերումով ոռոգեցին հայկական անդաստանը: Յատկապէս, կարելի չէ աչքաթող ընել այն կղերականներու փաղանգը, որոնք լուսաւորչի կանթեղը վառ պահեցին, ու միշտ թարմ աւիշով ջրդեղեցին հայ եկեղեցւոյ ազգային-կրօնական բազում կարիքները:

 Քեսապը սոսկ գիւղ մը, հողատարածք մը կամ լոկ ամառանոց մը չեղաւ: Երբ չունէինք անկախ հայրենիք, ան հանդիսացաւ հայութեան կիզակէտը, դառնալով այն ածուն՝ Հայաստանէն դուրս փոքր Հայաստան մը յիշեցնելով: Ան դարձաւ խաչմերուկը երիտասարդական հաւաքներու, ուր “ՔՋԱԿ”ներու ճամբով քրիստոնեայ ազնիւ հայը խմորող հանդիպման վայրը հանդիսացաւ: Իր կազդուրման կայաններով՝ կարօտեալին հայթայթեց կենարար սնունդ: Անոր վճիտ օդը ըմբոշխնող բազում բանակավայրերու մէջ հանգստացող արիներն ու արենուշները, պատանիներն ու պարմանուհիները,  դաստիարակուեցան հայ ազգային բարձր արժէքներով ու գաղափարներով: Անոնք, յաղթական երթով տողանցեցին Քեսապ աւանի ճամբաներուն վրայ ու աւարտական խարոյկահանդէսներով՝ ցտեսութիւն երգեցին, այն յոյսով , որ յաջորդ տարի կրկին պատեհութիւնը պիտի ունենան հաւաքուելու նոյն այդ խարոյկին շուրջ, վերակենդանացնելով հին յիշատակները ու ընկերական ջերմութեամբ ամրագրելու միութենական ու բարեկամութեան կապը:

 Քեսապ այցելող ամէն հայորդի, ինչպէ՞ս կրնայ մոռնալ Քեսապի մուտքին «Պատուի ա՛ռ» ըսելով զինք դիմաւորող Տիւզաղաճի սէգ մայրիները: Ինչպէ՞ս պիտի չյիշէ էսկիւրանէն բուրող հերիսայի բոյրը, Ջինարի բարտիներու խշշոցը, Ջաքալճըխի պուրակները ու անտառապատ մայրուղին, Քէօրքիւնայի մշուշապատ ծածկոյթին տակ կորսուած հէքիաթային պարտէզները: Բարձրանալով Էքիզօլուք, ամէն հայ անպայման յագեցուցած է իր ծարաւը Սառնաղբիւրէն, քիչ մը անդին յառելով նայուածքը՝ ըմբոշխնած է Մեղրաձորի համայնապատկերէն ծորող գեղեցկութիւնը: Հեւքոտ շունչով անցնելով Պաղճաղազ, ծնկաչոք աղօթած է անոր վանքի պարիսպներուն տակ, շարունակելով իր երթը բարձրացած է Չալմա ու հանգչած անոր հաստարմատ ծառին շուքին ներքեւ, որ պահապան հրեշտակի նման իր կոճղերը երկարած կ՛ընդունէր բնութեան սիրահարները: Շարունակելով երթը, հասնելով արծիւներու բոյնին ու ճեղքելով թանձր ամպերը, Սինտրան լերան գագաթէն, երկարած է կարօտախտով թաթախուած ձեռքերը՝ փորձելով հպիլ Մուսա լերան խրոխտ բարձրունքնրուն: Անոր հասնիլը առայժմ անհասանելի իղձ մը ըլլալուն համար, այծեամներու արահատներով, իջնելով Քալատուրան, ու ի տես միջեկրականի դրախտային տեսարանին՝ ձեւով մը ամոքած է բարձրունքներու առթած Մուսա լեռ հասնելու խաբկանքը, ու կարօտի հառաչանք մը քաշելով ուղղուած է Սըղնըխի ծովափ: Այդտեղ, բնութեան կոյս գեղեցկութիւնը ըմբոշխնելով, լիցքաւորուած ու թարմացած՝ բարձրացած է Պաշորտ ապա անցնելով Քարատաշ, անոր հպարտ բարձրունքէն դիտած է պատմական Գալայի պարիսպներու մնացորդածը: Գալայի արահետներով առաջնորդուած է Քեսապի հրապարակ՝ ջահելներու արկածախնդրութեան զբօսավայրը: Վերջապէս Սեւ Աղբիւրի շաւիղներով հասած է կարկաչող նշանաւոր ակը ու անոր զուլալ ջուրով լուացած է քրտնաթոր երեսը ու յագեցուցած է շրթներուն պապակը:

 Այսօր, Քեսապի մթագնած երկնակամարին ներքեւ չի լսուիր գեղջուկին հորովելը: Գեղջուկը՝ տատամսոտ կը մտածէ, թէ կրկին հնարաւորութիւնը պիտի ունենա՞յ «փրփո՜ւր» կանչելով պատրաստելու Մասարան, եւ համով հոտով համտեսէ Աստուածածնայ տօնի հերիսան: Բայց անտարակոյս, գիտէ որ օր մը կրկին պիտի բարձրանայ Կասիոս՝ վերականգնելու իր պապենական հողն ու տունը, մերժելով կառուցել Նոր Քեսապներ:

 Ո՞վ խանգարեց այս անդորրը, սեպ խրելով խաղաղ ու շինարար երթին ողջ քեսապահայութեան, իմա՝ Սուրիահայութեան: Պարզ է ու բացորոշ. թրքական նկրտումները ու անոր յարաճուն ազդեցութիւնը: Առանց բարդ աշխարհաքաղաքական վերլուծումներու դիմելու, պէտք է ընդունինք, թէ Թուրքիա իր լրիւ պետական համակարգով, բացասական դերակատարութեամբ ներկայութիւն է Սուրիոյ տագնապին մէջ: Փաստերը չեն պակսիր իր ժխտական ուղղակի կամ թաքուն դերակատարութեան՝ դատարկելու հայահոծ գաղութները: Ժամանակին՝ Թուրքիոյ համար Հայաստանը առանց հայու առաջնահերթ քաղաքականութիւն էր: Այսօր, Միջին Արեւելքը առանց հայու ներկայութեան, նոյնքան կենսական ռազմավարական խնդիր է:

Տարածաշրջանին մէջ ընթացող գահաւէժ զարգացումները, Թուրքիոյ արձանագրած մակընթացութիւնը քաղաքական եւ զինուորական մակարդակներու վրայ, հարկադրաբար մեզ պէտք է մղեն համապատասխան հակազդեցութեան: Այլապէս, Թուրքիա շատ մօտ ապագային, իր պատմական երազին մօտեցած պիտի ըլլայ, տեսնելով հայութենէ դատարկուած Միջին Արեւելքը:

 Ամբողջ Միջին Արեւելքը մեծապետական աշխարհակալ պետութիւններու շահերէն մեկնած, ուժերու վերադասաւորման, քարտէզներու վերանայման, սահմաններու վերագծման դէմ յանդիման կը գտնուի:

 Միջին Արեւելքի հայ զանգուածներու կենսունակութիւնը շատ բան կը նշանակէ Հայ Դատի աշխատանքներու դիտանկիւնէն: Այդ գաղութները կը մնան ամենէն ազդու գործօնը եւ խթանիչ ուժը, հիմնական ռազմավարական յենակէտերը Հայ Դատի: Հետեւաբար, առանց Սուրիոյ, Լիբանանի եւ Պարսկաստանի հայ զանգուածներուն, անդարմանելի ձեւով պիտի կորսնցնենք այդ մասսայի ֆիզիքական ներկայութիւնը, կացութիւն մը, որ կ'անճիտէ մեր պահանջատիրութեան ուժականութիւնը:

Ակներեւ է, թէ ինչ ուժգնութեամբ կարգ մը միջազգային դէտեր ու երկիրներ, առաւել Սուրիական քաղաքական ընդդիմադիր ազդու կարեւոր հոսանքներ ու անձնաւորութիւններ, չեն վարանիր ամբողջական պատասխանատուութեան առջեւ կանգնեցնելու ու անկայունութիւն սերմանողի ու քաջալերողի առաջատարը տեսնելու Թուրք պետութեան մէջ:

 Ափսո՜ս, որ կարգ մը հայ քաղաքական գործիչներ ու հոսանքներ, իրենց արժեւորումներով՝ տարակուսանքով կ՛արտայայտուին կամ ծանծաղ ոճով կը մեկնաբանեն Թուրքիոյ նենգ դերակատրութիւնը: Իսկ ամենէն անհամը կարգ մը հայ քաղաքական վերլուծաբաններու սին ու անհեթեթ մօտեցումներն են, ուր կը փորձեն արդարացնող բացատրութիւններ գտնել Թուրքիոյ ժխտական դերակատարութեան, եւ, մեղմացուցիչ պատրուակներու շարքով, ապատեղեկատուական կործանիչ մթնոլորտ կը ստեղծեն, հայ հանրային կարծիքը մշուշապատելու դիտաւորութեամբ: Անբացատրելին, անոնց հետեւողական ճիգն է, որ Սուրիոյ մէջ գործող զինեալ ծայրայեղական հրոսակներուն մէջ կը փափաքին տեսնել քաղաքական ընդդիմութեան դրական շարժում, որ “Գարնանային” կանչերով, աւետաբերները պիտի հանդիսանան ժողովրդավարութեան ու ջատագով հիմնադիրները մարդկային իրաւանց հասկացողութեան՝ սուրիական ընկերութեան մէջ: Նման մունետիկները պէտք է հասկնան, որ սուրիական ընկերութեան մէջ անպայման որ գոյ են ընկերային արդարութեան բացթողումներ, մարդկային իրաւանց խախտումներ ու բացակայ՝ միջազգային որոշ արժեչափեր: Բայց այս բոլորով իսկ, կարելի չէ ընդունիլ օտարամուտ միջամտութիւնները, մանաւանդ սուինով պարտադրուած արժեչափեր, որոնք խոտոր են սուրիական ընկերութեան: Այդ ընկերութիւնը՝ գիտակից համաչափութեամբ, կառուցողական քայլերով կը փափաքի հասնիլ իր սեփական կամքով չափուած-ձեւուած յարմարագոյն համակարգի մը, ուր կը տիրէ համակեցութեան հաշտ մթնոլորտ՝ բոլոր քաղաքացիներուն մէջ, օրէնքի ու արդարութեան գերիշխանութեամբ, մերժելով անիշխանութիւնը ու օտարամուտ դրածոյ պայմանները:

 Պարզուած Իրավիճակը մեզի կը յուշէ, որ պէտք չէ աչքաթող ընել Թուրքիոյ գործօնը եւ պէտք է շեշտակիօրէն ուշադրութեան տակ պահել: Այս հանգրուանին, Սուրիոյ մէջ զարգացող զինուորական գործողութիւնները, մեզի պէտք է յուշեն, որ շատ արագ կացութիւնը կրնայ գերազանցել արդէն իսկ ոտնակոխ եղած կարմիր գիծերը եւ մեր զանգուածներուն ֆիզիքական ապահովութիւնը ուղղակի կրնայ վտանգուիլ. «պատահական անուղղակի թիրախներ»ու հանգամանքով կրնանք չներկայանալ եւ դառնալ՝ զանգուածային համեղ պատառ՝ ասպատակող ախորժակներով, անդիմագիծ, բայց թրքական ուղղակի հովանաւորութիւնը ու խնամատարութիւնը վայելող զինեալներու:

 Այդ ապահովական “շղարշէ” պատը փլելը րոպէներու խնդիր կը դառնայ, եւ մենք դէմ յանդիման կը մնանք ուշ հակազդելու աննախատեսելի հետեւանքներուն:

 Արդարեւ, լաւագոյն մարտավարութիւնը պիտի ըլլայ՝ առաջացած կացութիւններուն հակազդողի դիրքերէն անցնիլ ներգործօն դերակատարութեան, ուր հետեւողական շունչով հայ քաղաքական գործիչները եւ պետական այրերը, իրենց բանաւոր ու գրաւոր բոլոր ելոյթներուն մէջ պէտք է առանձնացնեն Սուրիոյ հայ զանգուածներուն իրավիճակը, յատկապէս լուսարձակի տակ առնելով Թուրքիոյ ժխտական դերակատարութիւնը: Ցուցամատը միշտ Անգարա ուղղած, բարձրաձայն պէտք է իրազեկ դարձնենք Թուրքիոյ կողմէ նիւթուող սադրանքներուն:Անշուշտ, մեր հոգեւոր ղեկավար դասն ալ նոյն կշռոյթով արտայայտուելու դերին մէջ պէտք է տեսնել: Վերոնշեալ մօտեցումներով՝ բարացուցական ու գոտեպնդող են Արամ Վեհափառի ելոյթները ու նախաձեռնութիւնները:

 Դեռ թարմ է մեր մտքերուն մէջ հակազդեցութեան յատուկ մեր երանգը ու անոր իբր արդիւնք քաղաքական դրական ձեռքբերունմները, ինչպէս Հրանդ Տինքի քաղաքական սպաննութեան դէմցոյցերը, Ռամիլ Սաֆարովի անարգ ոճիրի բողոքի ալիքները, Էրտողանի Լիբանան այցով հայ գաղութի տարերային պատասխանը: Այդ օրերուն, ծաւալուն ցուցական արարքներով հանդէս գալու ոճը, այսօր եւս, Սուրիոյ օրակարգին համար պայքարի ամենէն ձեռնտու հասկնալի լեզուն պիտի ըլլայ, զուգորդուած՝ քաղաքական ազդու ելոյթներով ու նախաձեռնութիւններով միջազգային ատեաններու ու գերպետութիւններու մօտ:

 Քեսապի իրադարձութիւններուն առթած նորագոյն բողոքի ալիքը, մղած է միջազգային կարգ մը կողմեր, որ բացայայտ անհանգստութիւն եւ վրդովմունք արտայայտեն, որուն ի տես, Թուրքիա թեթեւցնելու համար մթնոլորտը, չքմեղանքի քայլեր կ՛առնէ ու վերատեսութեան փորձի կ՛ենթարկէ իր վարած քաղաքականութիւնը, դիմելով մարտավարական ճկուն քայլերու՝ ջանալով վնասազերծել բարձրացած ընդվզումի ալիքի ազդեցութիւնը:

 Վերջին հաշուով, մեր ճիգերը կը միտին Սուրիոյ հայ զանգուածները ապահով տեսնել ու գաղութային կառոյցները կանգուն պահել, որպէսզի հայ զանգուածները համախմբուին այդ կռուաններուն շուրջ, ու մեր ժողովուրդը, անոնց մէջ տեսնելով յոյսի պլպլացող շող մը, փարի իր ծննդավայրին, ու տէր կենայ իր պատմական հողերուն:

 Մեր մօտեցումներուն մէջ հաշուի պէտք է առնել Սուրիոյ հայ զանգուածներուն քաղաքական ու զինուորական մարտահրաւէրներուն տոկալու կարելիութիւնները, ուր հաղորդակցութեան միջոցները բնականոն չեն, քաղաքներու մէջ երթեւեկը գրեթէ անհնար դարձաց է, երկրէն դուրս գալը մեծ արկածախնդրութիւն կ'ենթադրէ, վրան գումարած՝ տնտեսական ու կենցաղային կարելիութիններու չքացման եզրին հասնիլը: Առաւել, նկատառելի ձեռնհաս մարդուժի գաղթը:

Առանձին անհնար է , որ կարենան նաւարկել ի տես այս ճահճահոտ ու բարդ կացութեան: Միակ թեւը, որ ազատօրէն ու անկաշկանդ կրնայ գործել թիկունքն է, արտերկրի եւ հայրենիքի բոլոր զանգուածները: Սուրիահայութեան աքցանուած իրավիճակի մէջ յայտնուիլը, մեզմէ կը պահանջէ մէկտեղել հայկական պաստառին վրայ պարզուած ցիր ու ցան դրական առաջադրանքները ռազմավարական մէկ յայտարարի շուրջ, որուն առանցքը, աղէտային տարրողութեան հասած կացութեան օգնութեան փութալն է, ի գործ դնելով հայութեան բոլոր կարողականութիւնը, իրագործելով արագ եւ հասանելի մարդասիրական ծրագիրներ, զօդուած քաղաքական ազդու յարաբերական աշխատանքներով:

 Եթէ Սուրիան պիտի մնայ մեզ համար մայր գաղութ, եւ եթէ Հալէպին պիտի սահմանենք երազային ու հայակերտ օճախի հանգամանքը, ու անպայման ի հետեւում անոնց , Քեսապն ա՛լ պիտի դասենք երանելի ու եդեմային հայ օրրաններու կարգին:

 Համազգային բոլորանուէր զօրաշարժով, զգօնութեամբ՝ այս ծանր մարտահրաւէրները դիմակալելու կամքը ցուցաբերենք:

 Ժան Հալլաճեան

 http://www.horizonweekly.ca/article/details/134